Chuyến thăm Việt Nam lần này có chuyên đề “tìm hiểu hệ sinh thái rừng nguyên sinh và các loài chim quý hiếm”, một chuyên đề đặc biệt hơn so với các chuyến thăm khác chúng tôi thường tổ chức cho các bạn Mỹ vào thăm Việt Nam. Trong khoảng hai tuần, đoàn đã thăm các khu sinh thái và rừng quốc gia Xuân Thuỷ, Cúc Phương, Vân Long, Cát Bà và Cát Tiên.

Đến Hà Nội mới chỉ được một ngày, dù không ít thành viên của đoàn – hầu hết ở gần độ tuổi “xưa nay hiếm” – còn thấy mệt vì hành trình hàng chục ngàn cây số qua đại dương nhưng cả đoàn đã hăm hở đi thăm ngay khu sinh thái Xuân Thuỷ. Quãng đường đi khu sinh thái tuy không phải quá dài so với người Mỹ, chỉ hơn 150 Km nhưng “mô hình” giao thông của ta trên đường gây ấn tượng khá mạnh cho những người lần đầu đến Việt Nam. Lại thêm con đường vào Xuân Thuỷ chưa được xây sửa nên khá khó đi cho chiếc xe lớn của đoàn. Đến nơi, trời đã tối mịt. Các thành viên như vừa vượt qua một thử thách!

Sáng sớm hôm sau, chúng tôi bắt đầu đi bộ vào rừng sâu tìm kiếm các loài chim quý hiếm. Mọi người, ai cũng mang theo ống nhòm và các dụng cụ quan sát chuyên dụng. Vốn kiến thức của tôi về các loài hoang dã không hơn những gì sơ đẳng được trang bị ở trường phổ thông là bao. Trước đây, cũng đôi lần tôi đi thăm các vườn quốc gia cùng bạn bè và sự thưởng thức chỉ hơn mức cảm nhận được cái đẹp và thấy được sự phong phú và kỳ bí của thiên nhiên.

Quan sát những người khách lần đầu thăm khu sinh thái mà tỏ thông thạo hơn cả anh hướng dẫn viên đã từng đưa không dưới chục đoàn khách vào đây tham quan, quả là một điều thú vị. Họ hăng hái đi lại, tìm tòi, “í ới” gọi nhau bằng cách ra hiệu vì ai cũng phải cố nói khẽ để không làm chim “kinh động”. Những phát hiện mới của một người lập tức thu hút được sự chú ý của người khác. Có những con chim nhìn bằng mắt thường bé xíu chẳng mấy ấn tượng, nhưng qua ống nhòm chuyên nghiệp, bỗng hiện ra sinh động lạ thường. Trong đoàn có mấy giáo sư là chuyên gia về chim. Họ cùng nhau trao đổi rồi giảng giải cho các thành viên khác về đặc điểm, cá tính từng loài…. Nhiều người trong đoàn còn có cuốn “Chim Việt Nam”, thỉnh thoảng lại giở ra so sánh và chỉ cho nhau xem.

Rừng Quốc gia Xuân Thuỷ ở Nam Định là vùng cư trú hoặc trạm dừng chân của trên 200 loài chim, trong đó có trên 100 loài chim di trú, 50 loài chim nước như cò, cò thìa, diệc xám, diều trắng, cò bợ, cò ngàng lớn, diệc xám... 9 trong số các loài chim ở đây có tên trong Sách Đỏ quốc tế. Rừng quốc gia Xuân Thuỷ còn có trên 500 loại động vật thuỷ sinh, trong đó có nhiều loài có giá trị kinh tế cao và có tới 105 loài thực vật bậc cao.

Trưa hôm sau ngày thứ hai, chúng tôi rời Nam Định theo quốc lộ 1A đến huyện Nho Quan, Ninh Bình. Người dân ở đây tự hào về vùng quê của mình là “Hạ Long cạn” với tác phẩm của tạo hoá làm bằng hàng trăm ngọn núi đá vôi, vừa trùng điệp với những dãy núi xa xa, vừa đặc sắc sinh động về hình thù như những hòn non bộ trên mặt nước ngập của những đồng chiêm trũng. Chúng tôi phải dừng xe nhiều lần để các bạn chụp ảnh, ghi hình. Chiều mùa thu, những giọt vàng của nắng vừa làm nổi bật những tương phản màu sắc, vừa như làm đậm thêm chất trữ tình của bức tranh sơn thuỷ tại vùng quê Việt Nam còn nghèo này.

Có lẽ cái đẹp hữu tình và sự trong lành của rừng núi đã làm cho không ai còn cảm thấy mệt mỏi, mọi người sôi nổi bàn tán trong bữa tối để chuẩn bị cho hành trình “trekking” tại Rừng Quốc gia Cúc phương.

Sáng sớm hôm sau, chúng tôi đi bằng ô tô khoảng 10 cây số vào rừng, sau đó chia làm hai nhóm. Một nhóm đi bộ tiếp sâu vào rừng 18 cây số, chủ yếu là tìm chim và một nhóm đi bộ thăm 3 cây cổ chò ngàn năm tuổi, thăm động Người xưa và quan sát chim dọc đường. Tôi tham gia vào nhóm thứ hai, leo núi tìm mấy cây chò. Rừng già yên ắng, chỉ tiếng gió, tiếng côn trùng, tiếng vượn hú và tiếng chim từ trên những lũng núi, những cành cây. Đoàn chúng tôi thăm quan vào lúc thời tiết đẹp, không có mưa nên không phải lo đối phó với những chú vắt muốn tỏ lòng “mến khách”. Nhiều người đã may mắn đã được tận mắt nhìn thấy những loài chim quý hiếm như chim gõ kiến đầu đỏ, phượng hoàng đất trong số hơn 30 loài chim cư trú tại Cúc phương.

Là Vườn Quốc gia đầu tiên của Việt Nam, Cúc Phương hiện là một trung tâm khảo sát và nghiên cứu khoa học nổi tiếng về rừng nguyên sinh và loài hoang dã với 89 loài thú, 30 loài chim, 110 bò sát, 56 loài cá và gần 2.000 loài côn trùng và 1.944 loài thực vật ... Cúc Phương còn nổi tiếng với những di chỉ đồ đá cũ và hoá thạch của người cổ xưa, có niên đại cách nay từ 7.000 đến 12.000 năm, được phát hiện ở Động Người xưa và hang Con Moong, từ năm 1966. Đường đi đến hai địa điểm trên khá cheo leo nhưng các bạn Mỹ vẫn đầy hào hứng suốt dọc đường.

Đoàn lưu tại Cúc phương 2 ngày. Những ngày ở Cúc Phương, ngoài việc được quan sát các loài chim ở đây, đoàn còn có cơ hội được tiếp xúc với người dân, chủ yếu là người Mường sống ngay trong khu vực Vườn Quốc gia. Những cuộc trò chuyện với người dân tộc Mường đã mang lại cho đoàn nhiều hiểu biết thích thú. Họ được biết thêm về nhiều phong tục, tập quán bản địa và nhất là những kiến thức của người dân đang sống tự cung tự cấp trong mối liên hệ mật thiết và bền vững với rừng. Họ tỏ khâm phục những hiểu biết và phương pháp bảo vệ rừng độc đáo đồng thời lại biết khai thác những tiềm năng của tự nhiên cho cuộc sống, để bảo vệ sức khoẻ và chữa bệnh của cư dân Cúc Phương.

Rời Cúc Phương đoàn đi tiếp đến Vân Long, một khu bảo tồn thiên nhiên nằm giữa Cúc Phương và suối nước nóng Kênh Gà. Những dải núi đá tai mèo dựng đứng và lởm chởm này lại là môi trường sinh sống của vô số voọc trắng, một loài động vật quý hiếm đã được đưa vào Sách Đỏ.

Với những chiếc thuyền nan mỏng manh, chúng tôi khám phá khu bảo tồn. Thả thuyền lênh đênh dọc ngang khu đầm, chúng tôi quan sát những loài thuỷ sinh phong phú xao động dưới nước, ngắm nhìn những cánh cò bay chấp chới trên các cánh đồng không xa. Rồi chúng tôi đi sâu thám hiểm giữa những dải núi đá kỳ thú, luồn thuyền dưới các hang động mát lạnh của Vân Long. Nhiều bạn Mỹ đã thốt lên vẻ ngạc nhiên và ngầm trồ khen ngợi trước những hình tượng điêu khắc đặc sắc do tự nhiên sáng tạo trên các ngọn núi đá vôi.

Kết thúc chuyến thăm Nam Định và Ninh Bình với bao thán phục về vẻ đẹp và sự độc dáo của thiên nhiên Việt Nam, hành trình đưa đoàn đi tiếp đến Quảng Ninh để đi Cát Bà bằng du thuyền. Các bạn Mỹ lại một lần nữa bị chinh phục bởi kỳ quan thế giới trên vịnh Hạ Long. Nổi bật trên nền biếc mênh mông mà phẳng lặng của biển là hàng ngàn hòn đảo muôn hình, muôn dạng. Hàng trăm hang động trên vịnh chỉ làm tăng vẻ huyền bí của truyền thuyết về nơi rồng hạ cánh. Chúng tôi ra vịnh trong ánh dát vàng của chiều thu. Xa xa, những cánh buồm bé xíu như những bàn tay đang vẫy gọi, mời chào du khách.

Quần đảo Cát Bà hùng vĩ với 366 hòn đảo hình thù đa dạng, những vách đá dựng đứng, những mạch núi nhấm nhô và nhiều hang động bí ẩn tiếp tục đưa các vị khách từ thán phục này này đến ngạc nhiên khác. Đảo Cát Bà, diện tích gần 200km2, chiều cao 200m so với mặt biển, là đảo lớn nhất trong quần đảo cùng tên đã từ lâu được công nhận là Vườn Quốc gia của Việt Nam.

Các nhà nghiên cứu chim của chúng tôi rất sung sướng khi được biết ở đây có đến 69 loài chim để họ tha hồ tìm hiểu và quan sát. Vườn Quốc gia Cát Bà có 745 loài thực vật, trong đó có nhiều loại cây gỗ quí như trí lý, lát hoa, lim vẹt, gie hoa... Hệ động vật có tới 20 loài thú, 20 loài bò sát và lưỡng ngư, 11 loài ếch nhái... Đặc biệt, đây là nơi sinh sống của loài Voọc đầu trắng, thuộc họ khỉ, là loài thú đặc biệt quí hiếm. Trên thế giới chỉ còn có ở Cát Bà, Việt Nam.

Và cứ thế chúng tôi tiếp tục cuộc hành trình vào Nam...khám phá Rừng Cát Tiên thuộc tỉnh Đồng Nai. Theo thống kê, Cát Tiên có 73 loài động vật có vú, 314 loài chim, 69 loài bò sát, 30 loài lưỡng cư…và rất nhiều trong số đó có mặt trong Sách Đỏ. Đặc biệt đây là một trong số ít khu rừng trên thế giới còn có tê giác. Hơn thế nữa, theo các nhà khoa học, Cát Tiên là nơi họ hy vọng lớn nhất có thể tìm thấy giống bò nguyên thuỷ – bò xám Kouprey mà việc tìm được sẽ có ý nghĩa vô cùng to lớn cả về khoa học và với ngành chăn nuôi gia súc của thế giới. Vì thế, ngoài chương trình tìm hiểu các loài chim, các vị khách còn được thưởng thức một chương trình độc đáo nữa là xem thú đêm.

Đúng 20 giờ 00, chiếc xe mui trần chở đoàn chúng tôi bắt đầu lăn bánh hướng về phía núi. Thật may mắn cho đoàn, chúng tôi thám hiểm đêm rừng đúng vào tuần trăng. Chiếc xe từ từ đi sâu vào trong rừng. Đến khi có “tín hiệu” thì cây đèn trên tay chị hướng dẫn được bật sáng hết công suất để dễ dàng phát hiện những con thú ở xa. Xe dừng lại … và chúng tôi thấy trước mắt, một vài chú heo rừng đang lững thững tìm thức ăn trong đếm tối, ủi ủi các lùm cây, mỏm đất để tìm côn trùng và rễ cây. Nghe tiếng động, mấy chú lợn rừng nhìn lại, mắt chúng có vẻ hơi đỏ qua ánh đèn pha. Chỉ một thoáng, lũ lợn đã lẩn, khuất trong rừng … Chúng tôi từ từ tiến lại và phát hiện một đàn lợn rừng con đang lúc nhúc trong lùm cây. Chuyến đi trở nên hào hứng hẳn. Mọi người xôn xao hỏi cô hướng dẫn và người lái xe xem có thể gặp những loài động vật lớn như tê giác, voi … Họ cho biết rất khó bởi những loài đó thường sống rất sâu trong rừng, ngay cả họ cũng rất hiếm khi gặp được… Thế là một số người trong đoàn quyết định hôm sau sẽ đi bộ vào rừng thật sớm để thám phá. Một đêm thám hiểm sâu trong rừng rậm để tận mắt chứng kiến cuộc sống hoang dã của các loài động vật, cả đoàn như lạc vào một thế giới khác, một thế giới chắc chắn sẽ có nhiều thích thú và bổ ích cho những ai yêu thích thiên nhiên và đôi chút mạo hiểm…

Điều làm tôi thích thú nhất trong suốt chuyến đi cùng đoàn là sau mỗi chặng đường khám phá, đoàn chúng tôi lại có một buổi “họp” đoàn. Lần đầu được mời cùng dự ngay tại Vân Long, khi mới nghe người chủ trì nói về mục đích cuộc họp là thảo luận, rút kinh nghiệm về chương trình và chia sẻ cảm nhận về cuộc thăm, tôi ngạc nhiên tưởng dự một buổi họp đoàn. Người chủ trì hướng dẫn các thành viên viết ra trên một tờ giấy lớn, mỗi người chỉ viết một từ; từ đó thể hiện những suy nghĩ và cảm nhận của mình trong chặng đường đó; sau đó mỗi người sẽ có 2 phút để giải thích vì sao mình chọn từ đó. Tại cuộc họp đầu tiên, các mỹ từ như “đẹp”, “tuyệt vời”, “ấn tượng,” “chu đáo,”hay tính từ “đa dạng”, “phong phú,” “thú vị,” “đặc biệt,” “đáng mến,” hay danh từ “quan tâm,” “loài chim”, “thậm trí “giao thông” được đưa ra với khá nhiều trùng hợp. Theo chương trình, ngoài phần chính là thăm các khu sinh thái, đoàn còn được tham quan, tiếp xúc để tìm hiểu về vấn đề tôn giáo, và hậu quả chiến tranh. Sau khi thăm “Làng hữu nghị” ở Hà Nội và Bảo tàng chứng tích chiến tranh tại thành phố Hồ Chí Minh, các từ hoặc ký hoạ của các thành viên thường là “sự chịu đựng”, “đau thương,” “mất mát”, “trách nhiệm,” “lương tâm,” “hàn gắn”, “nỗ lực,” “tham gia,” “đóng góp’”. Đặc biệt hơn, có buổi ‘họp’ các thành viên lại được hướng dẫn thể hiện ấn tượng, tình cảm, suy nghĩ qua những ký hoạ. Những nét vẽ về làng quê, cánh đồng lúa, Hạ long cạn và vịnh Hạ Long, về rừng, về chim, về muôn loài, về cuộc sống của người dân Mường, về chiếc áo dài, và về cả ấn tượng Việt Nam quá khứ, hiện tại và tương lai… là khá phổ biến.

Tại buổi họp tổng kết, trước khi hoàn thành toàn bộ chương trình, tập hợp từ và các ký hoạ là sự phản ánh tình cảm, nhận thức mới của mỗi thành viên với các tập hợp từ: “tình hữu nghị,” “sự thông minh,” “niềm vui,” “sự cởi mở,” “phát triển,” “cái đẹp,” “lòng nhân từ,” “đáng mến”“phật giáo,” “hoà giải,” ”những người bạn,” “sự đa dạng,” “phong phú,””hậu quả chiến tranh”, “đau thương,”... và những nét vẽ tạo thành những phong cảnh đẹp, rừng cây, chim thú, làng quê yên ả, chùa chiền, nhà thờ, phố xá đông vui, những tà áo dài và những nụ cười… tuy nhiên cũng có những từ như “chật hẹp,” “lộn xộn,” “không rõ ràng,” hoặc những ký hoạ về giao thông thiếu trật tự… Đó là những gì còn đọng lại thực sự với các thành viên về đất nước, con người và văn hoá Việt Nam. Đó là những gì các bạn thấy được, nghe được, cảm nhận được chung về một Việt Nam của những năm tháng gian khổ, giờ đây đang phát triển, hội nhập và ngày càng toả sáng. Các bạn đều có chung một mong muốn là Việt Nam phát triển, hội nhập nhanh hơn nữa nhưng sẽ vẫn luôn duy trì và phát huy bản sắc văn hoá, bảo vệ và gìn giữ môi trường thiên nhiên đa dạng phong phú của mình.

“Chuyến thăm Việt Nam lần này đã để lại cho chúng tôi những ấn tượng và tình cảm tốt đẹp về đất nước và con người Việt Nam, những con người cần cù, chịu khó, nhiệt tình và đầy lòng nhân ái. Đây là lúc người Mỹ chúng tôi cần hàn gắn vết thương chiến tranh, tạo lòng tin và mở rộng tình hữu nghị với nhân dân Việt Nam.” Đó là phát biểu của một số thành viên trong đoàn được mọi người nhất trí chia sẻ. Nhiều người nói sẽ trở lại Việt Nam và sẽ mời người thân và bạn bè cùng đi.